Tiyatroda Yabancılaştırma Efekti Nedir?

Edebiyat r1b 11/01/2021

Yabancılaştırma, muhatap olunan vaka yada durumun bizi gerçeklerden koparan etkisinden uzaklaşmamızı , nesnel ve etken değerlendirme kabiliyetimizi koruma anlamına gelen meşhur Alman tiyatro sanatçısı Bertholt Bretch tarafınca sistematize edilen çağıl tiyatroda ilişik bir terimdir. Bu terimi açıklamaya geçmeden ilkin yabancılaştırmanın Marksist iktisat terminolojisindeki “yabancılaşma” kavramıyla ilişkisini belirtmekte yarar vadır. Yabancılaşma esas olarak psikoloji ve sosyoloji alanlarında daha oldukça işlenmiş bir kavramdır. Sanayinin öne çıkmasıyla beraber salt günü kurtarma amacına önem vererek emeği sömürülen insanoğlunun giderek bireyselleşen dünyasında özünden koparak makineleşen bir yaşam biçimi kazanmasıdır. Yabancılaşan insan özgür iradesinin ve sosyalleşmeyle kıymet kazanan temel özelliklerini yitiren insan olarak eylemsiz bir canlıya dönüşür.

8501_2Yabancılaştırma efekti Bertholt Brecht tarafınca Marksist sanat yaklaşımının bir sonucu olarak ortaya koyduğu epik tiyatro sanatının en mühim kavramlarından biridir. Yabancılaştırma efektinin açıklaması bir yönüyle epik tiyatronun da açıklamasıdır. Brecht, 19. Yüzyılda zirveye çıkan sanayileşmenin ortaya çıkardığı işçi kesimin yaşamına yön vermeyi amaçlayan Marksist yaklaşımın sanat anlayışı doğrultusunda emekçi sınıfa hitap etmek suretiyle epik tiyatroyu ortaya koymuştur. Bu tiyatronun amacı basit halkın sorunları üstüne kurulu mevzuları işleyerek; insanların bu oyunlar vesilesiyle yaşamın ve derslik gerçeğinin temel gerçekliğini sorgulamalarını sağlamaktır. Izleyici oyunu izlerken sistemin olumsuzluklarını görerek bu olumsuzluklar üstüne düşünmeye sevk edilir.

Tam da bu aşamada klasik tiyatronun seyirciyi pasifize edip etken sorgulayıcı tutum yerine oyunun akışı içinde salt duygulandırmayı amaçlayan yapısına bir alternatif olarak Brecht, epik tiyatroyu geliştirmiştir. Brecht, epik tiyatroyla modern insanoğlunun kendine yabancılaşmasından ileri gelen sorunlarının nedenlerini dikkat çekici bir halde, çelişkileri ve çarpıklıklarını gözler önüne serer .Brecht, çağıl insanoğlunun içine batmış olduğu sıkıntılara, asla düşünülmeyen açılardan yaklaşır ve bu durumların nedenlerini gözeterek seyircinin etken bir tutum içinde olmasını sağlar, böylelikle seyircini diyalektik bir değerlendirme yaparak sonuca şu demek oluyor ki çözüme ulaşmasını amaçlar. Brecht, toplumcu çizgisiyle adeta Tanzimat edebiyatının birinci dönemindeki Namık Kemal tiyatrosu benzer biçimde Tiyatroyu dünyayı ve toplumu şekillendireceği bir vasıta olarak görür. Marksist iktisat ve yaşamla bütünleşen sanat anlayışıyla ortaya koyduğu tiyatroyu şu şekilde izah eder: “Bu teknolojik son zamanların kurucusu insan, sömüren- sömürülen ilişkisine dayanan bu çarpık düzenin kökeni bulup kurutmadıkça, kendi yarattığı teknik dünyayı her an yok edebilecek olan korkulu bir güç olarak bulacaktır karşısında”

8501_4Epik tiyatroda seyirciyi etken bir sorgulamaya iten yabancılaştırma efektinin geçmişi oldukça eskilere gider. Eski Yunan amfiteatrlarında gerek sahne tasarımı gerekse de oyunun içine geliştirilen değişik uygulamalarla sağlanırken eski Çin tiyatrosunda sahnenin gereğinden fazla ışıklandırılması ve çeşitli kostüm düzenlemeleriyle sağlanmaktaydı. Brecht ise yabancılaştırma efektini sistematize ederek belli literatüre yerleştirdi. Brecht’in toplumcu amacına uygun epik tiyatrosunda başarı göstermiş bir halde uygulanarak zaman içinde beyaz perde alanında da yaygın bir halde uygulanmaya başladı.

Yabancılaştırtma efekti ilk olarak Brecht tarafınca Almanca “verfremdungseffekt” terimiyle ifade edilmiştir. Almanca olarak ifadesini kabul eden “verfremdungseffekt” teriminin iki anlamlı olmasından dolayı ilk olarak “distancing effect”( uzaklaştırma efekti) diye çevrilse de sonrasında İngilizceye “alienation effect” olarak çevrilerek yaygınlık kazanmıştırBu terim Türkçeye de İngilizce terimden hareketle “yabancılaştırma efekti” olarak çevrilmiştir.
Brecht’in yabancılaştırma efekti sahnede iyi mi uygulanır ya da seyrettiğimiz bir oyunda karşımıza iyi mi çıkar?

Bercht, sahnede sergilediği oyunun izleyicinin zihninde bir oyundan daha çok yaşamın kendisi bulunduğunu göstermek istemektedir. Bunun için oyunun hipnotize edip bizi rasyonel düşünmekten alıkoyan tüm havasını değişiklik yapmak ister. Bunu içinde olduğumuz bir rüyada, sık sık bizi çeşitli uyarıcılarla uyandırarak izlediklerimizin rüya bulunduğunu hissettirmeye benzetebiliriz. Sahnede sergilenenlere izlerken üçüncü şahıs olarak nesnelliğimizi koruruz bu sayede. Brecht oyunlarında seyirciyi, başlıca şu yöntemlerle oyunun sersemleştirici dünyasından bizleri nesnelliğin aktif-eleştirel bakış açısına kavuşturur.

8501_3Oyunculuk ve performans: Oyuncuların sahnede canlandırdıkları oyunun bir tek temsilcisi bulunduğunu hatırlatmak ve onunla beraber oyunun başlangıcında yada değişik bölümlerinde oyuncuların gerçek dünyadaki isimlerini ve oyundaki rollerini tanıtmalarıdır.

Öykü ve tarihselleştirme: Bu yöntemle oyunun seyirciyi kendi işleyişine bağlayan merak unsurunun tesiri ortadan kaldırılmak istenir. Bilhassa yakın tarihte ya da her insanın bilidiği bir tarihte yaşanmış olan vakalar ve kişiler ele alınır ki oyunun sonu merak edilmesin. Burada amaç merak unsurunu tamamen dönem dışı bırakmak değil bir tek seyirciyi kendisine bağlamasının önüne geçmektir.

Sahne Dizaynı: Bilhassa eski Çin tiyatrosunda kullanılan bir yabancılaştırma efektidir.Brecht bunu olabildiğince azca dekor unsuru kullanmak suretiyle kullanmak sahnenin oyunla bütünleştirici ve seyirciyi kendi akışına çeken tesirini azaltmak istemiştir

8501_5Müzik: Brecht müzik yardımıyla rollerin izleyici üstündeki etkilerini değiştirmeyi amaçlar. Söz gelimi üzüntü ve elem veren bir ölüm vakasını verirken burada alakasız yada gülünç bir müzik vererek seyirciyi o olayın duygusallığının tesirinde kalmaktan kurtararak olayın nedenini ve sonucunu sorgulamasını amaçlar.

Montaj: Bir oyunun bütününü oluşturan her sahnenin kendi içindeki giriş-gelişme-sonuç bütünlüğünü istenildiği vakit çıkarır ya da bozarken oyunun bütünlüğüne zarar vermeme. Yabancılaştırmayı elde eden efektler en zor olanı, daha doğrusu en ustalık isteyenidir.

Açıklamalar: Sahnelenen bir oyunda, direkt oyuna dahil olmayan bir oyuncunun ya da oyunculardan birinin her sahne başlangıcında; oyunun sonuyla ilgili izahat yapmasıdır.

Bunda amaç hem merak unsurunun bağlayıcı tesirini azaltmak hem de seyirciyi aktif-eleştirel bir sorgulamaya sevk etmektir.

Brecht’in epik tiyatrosunda oyunun Marksist anlayışla daha etkin kılmaya çalmış olduğu izleyici izledikleri yardımıyla oyunun vermek istediklerini tez-antitez ve bireşim diyalektiği çerçevesinde gerçek hayatla ilişkilenerek bilinçlenir.
Kaynakça:
https://en.wikipedia.org/wiki/Distancing_effect<br /><br />
http://www.journals.istanbul.edu.tr/iutiyatro/article/viewFile/1023016168/1023015339

Yazar:Erdal Uğur

#Bertholt Bretch #Epik Tiyatro #Marksizm #Tiyatro #Yabancılaştırma Efekti
Bir yorum bırak
Mail adresiniz kimseyle paylaşılmayacaktır.