Paranın İcadı ve Tarihsel Gelişimi

İcadlar r1b 11/01/2021

Para, mal yada hizmetlerin değişiklik aracı olarak kullanılan bir araçtır. Dilimize, minik parça anlamına gelen Farsça “pare” kelimesinden geçmiştir. Lira ise, İtalyanca üstünden, Latince terazi anlamına gelen “Libre” kelimesinden dilimize geçmiştir. Para, bir ülkenin egemenliğinin ve özgürlüğünün ifadesi olduğundan kendini kuvvetli hisseden ülkeler kendilerine ilişkin para basarak egemenliklerini çevresine ifade etmiştir. Günümüzde ortalama 160 çeşit para birimi tedavüldedir. Bu yazımda paranın icadı ve tarihsel gelişiminden bahsedeceğim.

para-dusmani-olan-gereksiz-harcamalarFrigyalıların yıkılması sonrasında Kral Gigges zamanında M.Ö. 687 senesinde, Anadolu’nun batısında, Gediz ve Menderes nehirleri içinde, Lydia (Lidya) isminde bağımsız devlet kurulmuştur. Bu ülkenin başkenti günümüzde Manisa-Salihli civarında bulunmuş olan Sardes şehridir. Sardes, o devrin en varlıklı şehirlerindendi. Kral yolu olarak malum; Asya’dan gelen malların Ege Denizi’nden Avrupa’nın mühim limanlarına taşınması yardımıyla yüksek oranda gelir elde etmekteydiler. Bu yol yardımıyla Lidyalılar dünyanın öteki malum devletlerin halklarıyla büyük ticari faaliyette bulunmuşlardır. Bu ticari faaliyetler sonucu gerek kültürel, gerek teknolojik ve gerek ticari alanda büyük ilerlemeler kaydederek komşularına gore üstün konuma gelmişlerdir. Böylece, ülkenin sınırları doğuda Kızılırmak’a kadar genişletilmiştir. Ticari faaliyetler önceleri mal değişimi vesilesiyle yapmaktaydı. Bu durum insanları belli vakit sonrasında naturel olarak pek doyum etmemeye başlamış. Yapmış olduğu emek harcama mal satımı sonucu alacağı hakkını mal mülk haricinde biriktirebilir bir araçla yapılması isteniyordu. Bunun sonucunda Kral Gigges tarihte ilk para olarak kabul edilen ve insanların birbiriyle ticaretinde değişiklik aracı olarak kullanılan araçlar üretilmiş. İlk paralar Lidya’nın başkenti olan Sarses şehrinin ortasında akan Pactolus nehrinin (Gediz nehrinin bir kolu Sart çayı) alüvyonlarındaki altın ve gümüş, alüminyum, nikel, tunç karışımından üstünde Lidya kralının arması olan kartal başı figürlü metal külçeler üretilmiştir. Croesus (Karun)döneminde külçeler altın ve gümüş olarak ayrı ayrı basılmıştır. M.Ö. 700’lü yıllarda Asur hükümdarı Sennasherib döneminde basılmış gümüş külçeler bulunmuş olmakla beraber bunlar herhangi bir yazılı kaynakta belirtilmemiştir. Lidyaların işlevi Heradot tarafınca kayıt altına alınmış olduğundan parayı Lidyalıların keşfettiği söylenmektedir.

İslamiyette ilk para 639 senesinde Hz. Ömer döneminde basılmıştır. Dünya üstünde ilk kağıt para (banknot) 806 senesinde Çin’de basılmıştır. Avrupa’da ilk kağıt para 1660 senesinde İsveç/Stokholm’de basılmış ve kullanılmıştır. Bundan birkaç yıl sonrasında da Birleşik Krallık (İngiltere)’da kağıt para kullanımı adım atmıştır. ABD Kıta’sında kağıt para 18. Yüzyılın başlarından itibaren kullanılmıştır.

Osmanlı döneminde ilk para Orhan Gazi döneminde gümüş akçe olarak basılmıştır. Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul’un fethinden sonrasında altın sikkeler basılmıştır. Gene Fatih Sultan Mehmet döneminde dünyanın en büyük darphanesi İstanbul-Simkeshane’de kurulmuştur. Simkeşhane; günümüzün Beyazıt meydanında bulunmuş olan bir binadır. İlk başta, para basımı bu binada yapılmaktaydı. Daha güvenli olması amacıyla sonrasında para basım işlemi Topkapı Sarayı’nın içinde yapılmaya başlanmıştır. Bu tarihten sonrasında Beyazıt’taki bu atölyede sırma tel işi yapıldığından, binaya, simli iplik eğrilen yer anlamına gelen Simkeşhane adı verilmiştir.

Osmanlı döneminde, Abdülmecid tarafınca 1840 senesinde dolaşıma çıkarılan “Para yerine geçen kağıt anlamına gelen “Kaime-i Nakdiye-i Mutebereler kullanılmıştır. Bunlar banknot olmaktan ziyade gömü bonosu şeklinde faizli borçlanma senedidir.
Birinci dünya savaşı esnasında, Osmanlı Hükümeti’nin, İngiliz-Fransız ortak kuruluşu Osmanlı Bankasından, kağıt para basma isteğinin geri çevrilmiştir. Bunun üstüne hazinedeki altın ve Alman Bonoları karşılık gösterilerek, 1915 yılından itibaren Evrak-ı Nakdiye adına yeni banknotlar basılmıştır. Bunlar 1927 yılına kadar tedavülde kalmıştır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında Lira, Kuruş, Para adları verilen para birimleri kullanılmıştır. Para, Liranın kırkta birine denilmekteydi. 1924 senesinde 100 paralık banknotların basılmış olduğu söylenmektedir. Bunun yanında metal 10 para da basılmıştır. Para birimi olarak para Osmanlı devleti zamanından beri kullanılmaktaydı ve Cumhuriyetin ilk yıllarında da kullanımı devam etmiştir. Tamamı gümüşten oluşacak şekilde basılan 5 ve 10 paralar Abdulhamit döneminde yalnız %10 gümüş içerecek şekilde basılmaya adım atmıştır. Bu paranın kıymeti fazlaca düşük olduğundan da, değersiz bulunduğunu belirtmek amacıyla bunlar için Metelik kelimesi kullanılmıştır. Metelik kelimesi, Fransızca madenimsi anlamına gelen Metallique kelimesinden türetilmiştir.
Son olarak 1940’lı yıllarda yaşamış birinin anlattığı ve benim ilgimi çeken bir vakası anlatmak isterim. Babasından her ay bir lira harçlık alıyormuş, her gün lokantada etli yiyecek yiyormuş ve para da artırıyormuş.

Kaynakça:
tarihinizinde.com
https://tr.wikipedia.org

Yazar:Çiğdem Aydın

#anadolu #Banknot #Lidya #Lira #tarih #ticaret
Bir yorum bırak
Mail adresiniz kimseyle paylaşılmayacaktır.